Fortepian w kinie

Fryderyk Chopin, Ludwig van Beethoven, Siergiej Rachmaninow, Franciszek Liszt, Vladimir Horowitz, Glenn Gould, Artur Rubenstein, Philip Glass, Keith Jarrret, Bill Evans. Tych wielkich twórców łączy jeden instrument – fortepian.

mechanizm klawesynu, Christian Zell, Muzeum Muzyki w Barcelonie

Pojawił się dopiero w XVIII wieku, zastępując klawesyn. W porównaniu do poprzednika, pozwalał artystom na uzyskanie ekspresji i subtelności poprzez większe możliwości interpretacyjne, czy dynamiczne. Droga przejścia od klawesynu do fortepianu była bardzo długa i pozycję dominującą instrument uzyskał dopiero pod koniec XVIII wieku.

Fortepian/pianino (różnice są tak nieznaczne, że pozwolę sobie potraktować oba instrumenty jako jeden) towarzyszyło kinu od początku jego istnienia.

Seanse kina niemego często odbywały się przy akompaniamencie tapera. Była to osoba, która udźwiękowiała sceny filmowe na żywo. Mógł to być zarówno pianista jak i cała orkiestra. Ich rola była bardzo ważna, ponieważ odpowiadali za odbiór dzieła. Sposób w jaki improwizowali często decydował o tym jakie emocje wywoła dana scena.

pokaz filmu Mabel’s Dramatic Career” (1913) Photo courtesy Orange County Archives

Po przejściu do ery dźwiękowej fortepian wciąż był słyszalny w soundtrackach. Powszechnie wykorzystywano utwory wielkich twórców muzyki klasycznej, ale również kolejni kompozytorzy muzyki filmowej opierali ścieżki dźwiękowe na tym właśnie instrumencie. Pośród nich można wymienić między innymi Kilara, Morricone, Nymana, Zimmera, czy Glassa. 

Chciałbym jednak zwrócić uwagę na sam instrument i sposób w jaki postrzegali go filmowcy:

Śmierć w Wenecji (1971) reż. Luchino Visconti

Śmierć w Wenecji – Aschenbach rozmawia z przyjacielem

Visconti był miłośnikiem muzyki, a szczególnie cenił operę. W swojej adaptacji powieści Manna postać pisarza zdecydował się zastąpić kompozytorem. Poprzez ten zabieg, jeszcze bardziej podkreślona została ważna rola muzyki w filmie. Mówi się, że główny bohater filmu to trochę porte parole samego reżysera, Tomasza Manna jak i ulubionego kompozytora Viscontiego – Mahlera. Nie bez powodu twórczość artysty stanowi też w głównej mierze ścieżkę dźwiękową obrazu.

Tadzio wykonujący Dla Elizy

Jeśli chodzi o fortepian, to nie ma go zbyt wiele. Pojawia się zaledwie kilka scen m.in. komponowania przez Aschenbacha oraz fragment Dla Elizy w wykonaniu Tadzia. Śmierć w Wenecji opowiada o poszukiwaniu piękna. Pięknem jest postać chłopca, ale też i sztuka, w tym te kolejne dźwięki fortepianu. Szczególnie poruszająca jest scena z ćwiczeniem Tadzia. Reżyser poświęca sporo uwagi na krótki moment, w którym Aschenbach słucha wykonania utworu Beethovena i stopniowo zbliża się do chłopca.

Salo, albo 120 Sodomy (1975) reż. Pier Paolo Pasolini

kadr z filmu Pasoliniego

W jednym z najsmutniejszych filmów ukazujących do czego może doprowadzić władza, miejsce znajduje kilka intrygujących scen z fortepianem w roli głównej. Kontrowersyjne dzieło Pasoliniego zaczyna się dość niewinnie, muzyką klasyczną. Później zostajemy wprowadzeni w akty przemocy, poniżania, tortur i gwałtów. 

kadr z filmu Salo, albo 120 dni Sodomy

Odetchnieniem dla widza i zmysłu wzroku stają się sceny, w których jedna z kobiet na głównym korytarzu wykonuje (między innymi) Preludia Chopina. Silnie kontrastuje to z brutalnymi scenami, pomiędzy które wplecione zostały występy. Muzyka klasyczna, a więc sztuka wysoka zawsze towarzyszy erotycznej przypowieści jednej z kurtyzan.Ciekawy wydaje się też podział na sceny, które mamy oglądać i te, w których skupiać się na dźwięku. 

Jesienna sonata (1978) reż. Ingmar Bergman

kadr z filmu Bergmana

Kameralny dramat Bergmana, rozgrywający się głównie pomiędzy dwiema ikonami kina. Charlotte (Ingrid Bergman), światowej klasy pianistka, po wielu latach odwiedza swoją córkę (Liv Ullman). Okazuje się iż przeszłość nie daje o sobie zapomnieć i jest jeszcze sporo spraw, których kobietom nie udało się rozwiązać.

Liv Ullman i Ingrid Bergman w Jesiennej sonacie

Odwołujący się do teorii muzyki tytuł filmu zwraca uwagę na rolę akompaniamentu w obrazie skandynawskiego twórcy. Obie kobiety łączy zamiłowanie do tego rodzaju sztuki. Muzyka w nietuzinkowy sposób ukazuje relację bohaterek. Przykładem ilustrującym psychologiczne napięcie jest między innymi wykonanie Preludium Chopina. Warto zwrócić uwagę na różny sposób gry córki i matki. Niesamowity jest też sposób portretowania bohaterek, których twarze ukazują tu ogrom emocji.

LINK DO SCENY:

https://www.youtube.com/watch?v=CxA94uSQ-t0

Błękitna nuta (1991) reż. Andrzej Żuławski

Chopin i George Sand w filmie “Błękitna nuta”

Do dziś powstało kilkadziesiąt filmów skupiających się na postaci Fryderyka Chopina. Z bardziej znanych warto wspomnieć o cenionej Młodości Chopina (1958) Aleksandra Forda i trochę mniej uznanym Chopin. Pragnienie miłości(2002) Antczaka. Autorska wizja Żuławskiego nie jest typową biografią, artysta zekranizował jedynie ostatnie 36 godzin jakie Chopin spędził z ukochaną George Sand przez rozstaniem. 

Jest to więc zdecydowanie obraz rozpadającego się związku, wygasającego uczucia co notabene stanowi temat większości filmów reżysera. “Opętaniem” bohatera jest zaś postępująca choroba coraz bardziej utrudniająca życie. Muzyka, w tym również ekspresyjna gra, świetnie oddają stan duchowy postaci. 

Fortepian (1993) reż. Jane Campion

kadr z filmu Fortepian

Niesamowity soundtrack Michaela Nymana tworzy aurę tajemniczości, co wraz z dzikim krajobrazem Nowej Zelandii daje niezwykłe doznania audiowizualne. Jane Campion z wielką wrażliwością traktuje w swoim filmie muzykę, jest to jeden z przypadków w których fortepian jest osobnym bohaterem opowieści. Dodatkowo pełni rolę medium, poprzez które główna bohaterka może wyrazić siebie, swoje uczucia. Umożliwia też bohaterom zawiązanie relacji, można nawet powiedzieć, ze muzyka zyskuje tu miano wspólnego języka dla postaci

Ścieżka dźwiękowa tworzy całe spektrum uczuć od niewinności, przez głębię pożądania aż po rozpacz. Muzyka z filmu zdecydowanie zasługuje na uwagę i na pewno kiedyś wrócę do tego arcydzieła. Tym bardziej, że to jeden z moich ulubionych filmów : )

Blask (1996) reż. Scott Hicks

Geoffrey Rush w Blasku

Przykład bardzo ciekawej biografii australijskiego pianisty Davida Helfgotta z Geoffrey’em Rushem w roli głównej. Śledzimy trudną relację bohatera z despotycznym ojcem (pierwszym nauczycielem) i jego buntowniczą drogę do sukcesu. Muzyka i pianino stanowią dla Davida zarówno przekleństwo jak i ucieczką od problemów. Są jego ratunkiem na chorobę psychiczną, szaleństwo w które popadł.

W pamięć zapada szczególnie najtrudniejsze dla bohatera wykonanie 3 Koncertu Rachamaninowa. Fascynujący i poruszający występ oddaje przeciwstawne uczucia targające pianistą.

Pianistka (2001) reż. Michael Haneke

Kadr z Pianistki

W główną bohaterkę adaptacji dramatu Elfride Jelinek wciela się Isabelle Huppert. Warto wspomnieć o wspomnieniach autorki tekstu, dla której nauka gry na fortepianie w latach dzieciństwa miała charakter destrukcyjny. Huppert kreuje z kolei postać nauczycielki muzyki o skłonnościach autodestrukcyjnych. Cechuje ją hermetyczna perfekcyjność, ma też problemy z seksualnością.

Jest to kolejny przykład filmu, w którym sztuka wysoka kontrastuje z brutalnością. W filmie znaleźć można między innymi scenę w sex shopie, gdzie tło muzyczne stanowi kompozycja Schuberta. Muzyka pełni wyjątkową rolę w dziele Hanekego, często prowadzi osobną narrację. Służy opisaniu dwoistego charakteru postaci – wiedeńskie mieszczaństwo spotyka w filmie pierwotne, złe instynkty.

Pianista (2002) reż. Roman Polański

kadr z Pianisty

Polański przenosi na obraz kinowy wojenne przeżycia Władysława Szpilmana i własne wspomnienia związane z wojną. Fortepian w jednej ze scen staje się przedmiotem, który ratuje bohaterowi życie. Pianista interpretuje Balladę G-moll Chopina w bardzo poruszający sposób, niczym ostatnie wykonanie pożegnalne. Niemiecki oficer okazuje się być melomanem, a występ żydowskiego pianisty staje się wybawieniem. 

Dźwięki pianina wraz z fonosferą konfrontacji zbrojnych, wybuchów i krzyków tworzą bardzo intymny portret portret wojny. Sam instrument z kolei jest jedyną ostoją normalności dla muzyka, jego największym skarbem. Warto wspomnieć, że za ścieżkę dźwiękową do filmu odpowiedzialny był Wojciech Kilar. 

Miłość (2012) reż. Michael Haneke

Portret małżeństwa (standardowo u Hanekego Geroges i Anne) z 50-letnim stażem, które nagle zakłóca silny atak kobiety (Emannuel Riva). W rolę męża, profesora gry na fortepianie, wciela się Jean-Louis Trintignant. 

Instrument zyskuje tu miano medium mówiącego o uczuciach bohaterów. Małżonkowie wyrażają siebie przez grę. Obraz w bardzo wzruszający sposób traktuje o przemijaniu, budowaniu, ale też utracie uczucia. Melancholijna spokojna muzyka klasyczna na fortepianie trafnie odnajduje się w tej kameralności. Muzyka neutralizuje też atmosferę, stanowi dla postaci rutynę, codzienność. Hanekemu udaje się to ująć z niezwykłą czułością.

Stroiciel Himalajów (2018) reż. Michał Sulima

kadr z filmu Stroiciel Himalajów

Niezwykła opowieść o Desdemonie Gentle. Na swoje 65 urodziny decyduje się pokonać ponad 7000 km i wyrusza z Londynu w głąb Himalaji, do wioski w stanie Zanskar, ze 100-letnim pianiniem. Jeśli wyprawa się powiedzie to będzie to najwyższy punkt na który kiedykolwiek wniesiono pianino. Jest to też symboliczne połączenie kultur oraz ukazanie siły jaką niesie ze sobą muzyka.

Fortepian Chopina (2018) reż. Piotr Stasik

kadr z filmu Fortepian Chopina

Film o tytule nawiązującym do wierszu Norwida jednego z najważniejszych współczesnych polskich dokumentalistów to krótka historia o historycznym instrumencie polskiego kompozytora.  Ukazuje jednak fortepian z dość nietypowej strony skupiając się na technicznych aspektach. Obserwujemy cały mechanizm, strojenie instrumentu i wielką czułość jaką ukazuje mu jego twórca- Paul McNulty. Film w pełni poświęcony trzem bohaterom – fortepianowi, autorowi i kompozytorowi. 

Dokument można obejrzeć tutaj:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *